Η ΤΕΧΝΗ ΩΣ ΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΒΑΘΥΤΕΡΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ

 Μια  από τις θεωρίες για την τέχνη που συναντήσαμε στο κεφάλαιο της αισθητικής είναι η τέχνη ως αισθητοποίηση του αόρατου. Η βυζαντινή αγιογραφία και ο υπερρεαλισμός είναι δύο εντελώς διαφορετικά, εν πολλοίς αντίθετα, ρεύματα που αντιπροσωπεύουν αυτήν την αντίληψη.

  Η απεικόνιση της Αγίας Τριάδας ως «φιλοξενίας του Αβραάμ» είναι ένα αντιπροσωπευτικό παράδειγμα αλληγορικής αισθητοποίησης μιας θρησκευτικής διδασκαλίας. Ο Αβραάμ, αρχηγός μιας νομαδικής σημητικής πατριάς, δέχεται την επίσκεψη τριών αγνώστων, στους οποίους παραθέτει γεύμα, σύμφωνα με τα ήθη της εποχής. Οι άγνωστοι ισχυρίζονται ότι η ηλικιωμένη σύζυγος του Αβραάμ θα τεκνοποιήσει. Αν και στην αρχή η προφητεία αντιμετωπίζεται ως αστείο τελικά επιβεβαιώνεται. Οι τρεις άγνωστοι ήταν άγγελοι. Τη σκηνή αυτή έχει επιλέξει η Ορθόδοξη εκκλησία, προκειμένου να απεικονίσει το μυστήριο της Αγίας Τριάδας. Παρακάτω η περιφημότερη εκδοχή του αγιογραφικού τύπου από τον Ρώσο ζωγράφο του 15ου αιώνα Αντρέι Ρουμπλιώφ.

Ο υπερρεαλισμός (surrealisme) επιδιώκει να φέρει στην επιφάνεια όχι κάποιο μεταφυσικό μυστήριο, αλλά την πραγματικότητα του ονειρικού, η οποία αποκαλύπτει τον άναρχο κόσμο του ενστίκτου, ιδιαίτερα του ερωτικού. Στο παρακάτω έργο του Σαλβαδόρ Νταλί ο κόσμος του ονείρου αποτυπώνεται με ιδιαίτερα τολμηρό τρόπο.

Ο ALBERT SCHWEITZER ΚΑΙ Η ΚΑΝΤΙΑΝΗ ΗΘΙΚΗ

 Ο μεγάλος Γερμανός ανθρωπιστής Albert Schweitzer μπορεί να θεωρηθεί ως μια υποδειγματική ενσάρκωση του δεύτερου καντιανού ορισμού-προςταγής για το αγαθό. Σύμφωνα με αυτόν  πρέπει να αντιμετωπίζουμε τους άλλους ως σκοπούς και όχι ως μέσα για κάτι άλλο, πρέπει δηλ. να είμαστε ανιδιοτελείς. Πράγματι, ο Schweitzer έζησε στην Ευρώπη όχι μία αλλά τρεις επιτυχημένες ζωές ταυτόχρονα. Γιατρός, πρωτοπόρος ερευνητής της Καινής Διαθήκης και δεξιοτέχνης του εκκλησιαστικού οργάνου (τόσο το βιβλίο του σχετικά με τις έρευνες για τον βίο του Ιησού όσο και οι ηχογραφήςεις του σε έργα Μπαχ εξακολουθούν να αποτελούν σημεία αναφοράς στο είδος τους). Τις τρεις αυτές επιτυχημένες σταδιοδρομίες τις εγκατέλειψε μεταβαίνοντας στο Λαμπαρενέ της Γκαμπόν και ξεκινώντας ένα πολύπλευρο έργο ανθρωπιστικής προσφοράς προς τους ιθαγενείς, έργο που συνεχίστηκε μέχρι το τέλος της ζωής του. Ασφαλώς όταν ξεκίνησε τίποτα δεν προμήνυε ότι θα του απονεμόταν το βραβείο Νολμπελ Ειρήνης το 1953.Εξάλλου στην Ευρώπη διέθετε επαρκή φήμη ως θεολόγος-ερευνητής και ως μουσικός. Κίνητρό του φαίνεται να είναι αποκλειστικά η ανθρωπιστική προσφορά με την καντιανή έννοια. 

 Δεν συμφωνούν βέβαια όλοι με αυτή την προσέγγιση. Για κάποιους η ανθρωπιστική προσφαρά για χάρη αυτής της ίδιας είναι ένα φαντασιοσκόπημα του Καντ και στην πραγματική ζωή δεν είναι δυνατό να υπάρξει. Κάποια ομάδα δημοσιογράφων είχε μάλιστα επισκεφθεί τον Schweitzer στο Λαμπαρενέ με πρόσχημα μια συνέντευξη και πραγματικό στόχο την ανακάλυψη του πραγματικού του κινήτρου. Δίχως αμφιβολία η συζήτηση αυτή δεν φαίνεται να τελειώνει. Ας παρακολουθήσουμε λοιπόν για την ώρα μερικές αυθεντικές λήψεις από τη ζωή του μεγάλου ανθρωπιστή στο Λαμπαρενέ, όπως έχουν διασωθεί από το εθνικό ραδιοτηλεοπτικό αρχείο της Γαλλίας.

ΤΙ ΩΦΕΛΕΙ ΤΗΝ ΠΛΕΙΟΨΗΦΙΑ;

  Στην ώρα της Φιλοσοφίας της 24.11 καθυστερήσαμε συζητώντας μια πιθανή αντίρρηση στον Ωφελιμισμό, συγκεκριμένα ότι αυτός που ωφελείται ως  εντεταγμένος στην πλειοψηφία σε ένα τομέα ενδέχεται σε κάποιο άλλο τομέα να ανήκει στη μειοψηφία. Για παράδειγμα, ένα ικανό στέλεγχος επιχείρησης που δεν θα κινδυνεύσει ποτέ από απόλυση ενδέχεται να ανήκει σε μια μειονότητα με βάση τον θρησκευτικό ή ερωτικό προσανατολισμό. Τα παιδιά εξέφρασαν αντιρρήσεις για τη βασιμότητα της σύγκρισης, καθώς στην περίπτωση της Οικονομίας μια αντιπαραγωγική μειοψηφία βλάπτει την πλειοψηφία, ενώ στην περίπτωση διαφορετικών ερωτικών ή θρησκευτικών επιλογών δεν βλάπτει κανέναν. Όπως όμως έχει δείξει η ιστορία, διαφορετικές κοινωνίες αξιολογούν διαφορετικά τη σχέση των ερωτικών ή θρησκευτικών επιλογών με το κοινό καλό. 

 Ως προς το θέμα των θρησκευτικών επιλογών, ένα ενδιαφέρον παράδειγμα προσφέρει  η νέα ταινία του Μάρτιν Σκορσέζε Silence, η οποία αναμένεται να προβληθεί στη χώρα μας μετά τις 22 Δεκεμβρίου (ένα δείγμα εδώ) και αναφέρεται στην απαγόρευση του χριστιανισμού στην Ιαπωνία το 1614. Η απαγόρευση οφειλόταν στο φόβο ότι η διάδοση του χριστιανισμού θα απειλήσει τη συνοχή του κράτους και θα αποτελέσει Δούρειο Ίππο των ευρωπαϊκών δυνάμεων για την οικονομική και εντέλει πολιτική διείσδυσή τους στη χώρα. 

 Ως προς τις ερωτικές επιλογές τώρα, είναι γνωστό ότι η αγαμία ή ο αποκλίνων ερωτισμός έχουν θεωρηθεί συχνά ζημία για το σύνολο και όχι απλώς μια διαφορετική επιλογή. Είναι για παράδειγμα γνωστό ότι ο Οκταβιανός Αύγουστος επέβαλε ειδικό φόρο στους αγάμους άνδρες, ενώ τον ίδιο φόρο είχε αποφασίσει να επιβάλει στη δεκαετία του 1930 ο Ελευθέριος Βενιζέλος, με εισήγηση ενός υπουργού του και  κορυφαίου Έλληνα επιστήμονα της εποχής, του Απόστολου Δοξιάδη. Τέλος ας αναφέρουμε ότι κατά την εποχή που ο Mill εισηγήθηκε τη θεωρία του Ωφελιμισμού, στη Μεγάλη Βρετανία ο αποκλίνων ερωτισμός τιμωρούνταν με ποινές όπως η μαστίγωση και τα καταναγκαστικά έργα.

 Δεν είναι βέβαιο ότι όσοι χαρακτήριζαν τη διαφορετικότητα ως επιβλαβή για το κοινωνικό σύνολο το πίστευαν στα σοβαρά. Ενδεχομένως αναζητούσαν λογικοφανή επιχειρήματα για να προβάλλουν την αποστροφή τους απέναντι σε καθετί διαφορετικό.  Σε κάθε περίπτωση όμως, η έννοια του χρήσιμου για την πλειοψηφία έχει ερμηνευτεί με διαφορετικούς τρόπους και οι δυτικές κοινωνίες, οι οποίες θεωρούν την ιδιωτική ζωή (έρωτας, θρησκεία, φιλοσοφικές και πολιτικές απόψεις) καθαρά προσωπικό ζήτημα συνιστούν ακόμη και σήμερα ... μειοψηφία.

Ο Τζορντάνο Μπρούνο και το κόστος του στοχασμού

 Στο κέντρο της πλατείας Campo dei Fiori στη Ρώμη, της πλατείας των υπαίθριων ανθοπωλείων, δεσπόζει ανάμεσα στην πλημμυρίδα των λουλουδιών το άγαλμα του Τζορντάνο Μπρούνο, στο ίδιο σημείο στο οποίο κάηκε ζωντανός το 1600.




 Ο φρικτός θάνατος του Μπρούνο είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα των επιπτώσεων που μπορεί να προκαλέσει η ελεύθερη άσκηση του φιλοσοφικού στοχασμού. Συχνά στην εποχή μας η φιλοσοφία θεωρείται άχρηστη, σπάνια όμως επικίνδυνη. Την εποχή του Μπρούνο δεν ίσχυε το ίδιο. Το επίσημο δόγμα ήταν στενά συνδεδεμένο με τις μοναρχίες της εποχής, καθώς η αυθεντία του μονάρχη και η φεουδαρχική διαστρωμάτωση της κοινωνίας θεωρούνταν θέλημα Θεού. Έτσι η αμφισβήτηση των θρησκευτικών δογμάτων πάνω σε θέματα μικρού ενδιαφέροντος για τους πολλούς (πχ. ο κόσμος είναι αιώνιος ή έχει αρχή και τέλος;) θα μπορούσε να εξαπλωθεί και σε άλλα δόγματα, όπως αυτά που σχετίζονταν με την πολιτική. Για το λόγο αυτό, οι κοσμικές και οι θρησκευτικές αρχές συνεργάζονταν στενά, ώστε να προλάβουν τη διάδοση κάθε διδασκαλίας που αμφισβητούσε το επίσημο δόγμα.




 Στην εποχή του Μπρούνο μάλιστα υπήρχε ένας ακόμη παράγοντας. Η διάδοση της Μεταρρύθμισης στις βόρειες χώρες υπονόμευε την παντοδυναμία του Βατικανού  και έπρεπε να ανακοπεί. Ο ίδιος ο Μπρούνο βέβαια δεν είχε σχέση με τη Μεταρρύθμιση, αλλά η φιλέρευνη νοοτροπία του ταίριαζε αρκετά με αυτή ορισμένων πρωτεργατών της (πχ. του Εράσμου) και θα μπορούσε να σπείρει αμφιβολίες στους καθολικούς που διάβαζαν τα βιβλία του. 




 Συναισθηματισμοί λοιπόν δεν χωρούσαν σε παιχνίδια εξουσίας, μολονότι ο ίδιος ο Μπρούνο δεν είχε τη διάθεση να ενοχλήσει ούτε μύγα. Τα βιβλία του θα μπορούσαν να προκαλέσουν μακροπρόθεσμα ένα κύμα αμφιβολιών που θα επηρέαζε συνολικά τις αντιλήψεις των ανθρώπων για τη θρησκεία και εμμέσως για την πολιτική. Έτσι το φρικτό του τέλος ήταν αναμενόμενο. Μετά από επτά χρόνια φυλάκισης, κατά τα οποία υποβλήθηκε σε ανελέητα βασανιστήρια για να ανακαλέσει τη διδασκαλία του, οδηγήθηκε στην πυρά εκεί όπου σήμερα υψώνεται το άγαλμά του.










Ο Ζαν Πωλ Σαρτρ και η πρακτική φιλοσοφία

  Παρακαλτω μπορούμε να παρακολουθήσουμε ένα απόσπασμα από   τηλεοπτική συνέντευξη του μεγάλου Γάλλου διανοητή Ζαν Πωλ Σαρτρ (1905-1980). Στο απόσπασμα ο Σαρτρ αναφέρεται στον ρόλο των διανοουμένων.

 Μια εικόνα για τις κινητοποιήσεις του "Γαλλικού Μάη" το 1968 μπορούμε να αντλήσουμε εδώ .

Ξεκινώντας από την απορία

Θέματα για συζήτηση:

1.Μια καθηγήτρια διαπιστώνει ότι κάποιος μαθητής έκλεψε προσωπικό αντικείμενο συμμαθητή του και τον οδηγεί στο γραφείο της διευθύντριας. Ο μαθητής απολογείται για την πράξη του ως εξής: "Γιατί η καθηγήτρια δεν φέρνει στο γραφείο τα παιδιά που καπνίζουν στο προαύλιο και φέρνει εμένα επειδή έκλεψα;".

α.Θεωρείτε το επιχείρημα πειστικό ή όχι;

β.Σε περίπτωση που το θεωρείτε πειστικό μπορείτε να σκεφτείτε ποιος θα ήταν ο πιθανός αντίλογος;

Σε περίπτωση που δεν το θεωρείτε πειστικό πώς δικαιολογείτε την άποψή σας αυτή;

2.Το κείμενο 3 του σχολικού βιβλίου προέρχεται από το μυθιστόρημα του μεγάλου Αυστριακού συγγραφέα Ρόμπερτ Μούζιλ "Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες". 

α.Ποια χρήση της φιλοσοφίας αναφέρεται στο απόσπασμα;

β.Μήπως μπορείτε να σκεφτείτε κάποιο παράδειγμα της χρήσης αυτής, πραγματικό ή φανταστικό;

Καταγράψτε τις απαντήσεις σας ως σχόλια στην ανάρτηση.